Tháng 2 năm 2022, trên sân trượt băng nghệ thuật Thế vận hội mùa đông Bắc Kinh, Chu Dịch 19 tuổi đại diện Trung Quốc bước lên mặt băng. Dưới chân cô là lưỡi trượt, trên vai không chỉ là được mất của một lần thi, mà còn một mục tiêu được nghe đi nghe lại trong gia đình từ nhỏ: một ngày nào đó, ra sân đại diện Trung Quốc.
Chu Dịch sinh năm 2002 tại Los Angeles, Mỹ. Môi trường lớn lên hoàn toàn kiểu Mỹ. Cha Chu Tùng Thuần lâu năm nghiên cứu trí tuệ nhân tạo, mẹ cũng được giáo dục tốt. Theo lẽ thường, quỹ đạo cuộc đời cô rất có thể chẳng giao nhiều với thể thao Trung Quốc. Thế nhưng một lần lên băng tình cờ đã đổi hướng đời cô.
Năm 7 tuổi, bạn bè đưa Chu Dịch đến sân băng. Lúc đầu cô chỉ thấy mới lạ, không ngờ nhanh chóng thích trượt, xoay và nhảy. Từ đó, tập luyện cố định mỗi tuần trở thành một phần cuộc sống. Trượt băng nghệ thuật không đơn giản là “trượt cho nhanh”. Vận động viên phải hoàn thành nhảy, bước chân và xoay trong thời gian rất ngắn, còn phải kiểm soát tư thế cơ thể cùng nhịp nhạc. Cường độ tập rất lớn.
Sau khi nhận ra sở thích của con gái, Chu Tùng Thuần bắt đầu tìm hiểu nghiêm túc sự phát triển của trượt băng nghệ thuật Trung Quốc. Ông biết đơn nữ Trung Quốc từng có danh tướng như Trần Lộ. Tại Thế vận hội mùa đông Lillehammer năm 1994, Trần Lộ giành huy chương đồng đơn nữ. Đó là bước đột phá quan trọng của vận động viên Trung Quốc ở nội dung này.
Nhưng trong một thời gian dài, điều kiện tập, hệ thống thi đấu và lực lượng nhân tài của trượt băng nghệ thuật Trung Quốc vẫn có khoảng cách với các cường quốc châu Âu và châu Mỹ. Chu Tùng Thuần không đơn giản đào tạo con gái thành một vận động viên Mỹ, mà nói với cô: nếu thực sự đi trên con đường thi đấu, hãy nghĩ xem có thể bù một mảng ngắn cho trượt băng nghệ thuật Trung Quốc hay không.
Câu nói ấy không dừng ở kỳ vọng của người cha. Chu Dịch nghe nhiều từ nhỏ, dần biến nó thành lựa chọn của chính mình. Cô từng bày tỏ ý tương tự: “Tôi là người Trung Quốc, chỉ chiến đấu vì Trung Quốc.” Với một đứa trẻ sinh ở Mỹ, lớn lên bằng tiếng Anh, đó không phải câu nói nhẹ nhàng, vì lựa chọn danh tính phía sau thường kéo theo hệ thống tập luyện, tư cách dự giải và con đường phát triển về sau.
Năm 2018, Giải vô địch trượt băng nghệ thuật Mỹ diễn ra tại San Jose. Khi đó Chu Dịch 16 tuổi thi ở nhóm tân binh, không phải đơn nữ nhóm trưởng thành. Nhờ thi đấu ổn định, cô giành chức vô địch nhóm tân binh và từ đó được chú ý. Bên ngoài thấy tài năng của một tay trượt trẻ. Chu Dịch và gia đình cân nhắc điều khác: sau này sẽ đại diện quốc gia nào.
Mỹ có cơ sở sân băng chín muồi và hệ thống tập hoàn chỉnh. Chu Dịch lại lớn lên tại chỗ, tiếp tục phát triển ở Mỹ rõ ràng thuận lợi hơn. Tuy nhiên cô cuối cùng chọn chuyển sang đại diện Trung Quốc thi đấu. Những lời đồn như “Mỹ đưa lương cao để giữ chân” hay “dựng rào cản ngăn về nước” thiếu bằng chứng đáng tin, không thể truyền đi như sự thật đã xác định. Có thể khẳng định là lần chuyển danh tính này đã qua thủ tục chính thức, và cũng trải qua việc điều chỉnh lại hướng tập luyện.
Mùa hè 2018, Chu Dịch gia nhập đội tập trung quốc gia trượt băng nghệ thuật Trung Quốc. Trần Lộ từng tham gia công việc tập luyện và quản lý liên quan. Khó khăn thật sự nhanh chóng lộ ra: tiếng Trung. Cô nghe hiểu một phần chuyện trò của bố mẹ ở nhà, nhưng không quen diễn đạt nội dung chuyên môn bằng tiếng Trung. Khẩu lệnh trên sân băng, giao tiếp giữa đồng đội, buổi rút kinh nghiệm sau tập, tất cả đều cần cô thích nghi lại.
Đồng đội không coi cô là “người mới từ bên ngoài”. Có người nói chậm lại, có người giải thích yêu cầu động tác nhiều lần, trong sinh hoạt hằng ngày còn dạy cô nói tiếng Trung mang giọng miền Bắc. Chu Dịch từng đùa: “Lúc đầu nghe không hiểu, sau còn học được một ít tiếng vùng Đông Bắc.” Vấn đề ngôn ngữ không biến mất ngay, nhưng trong đời sống tập thể được giải dần từng chút.
Năm 2019, Chu Dịch hoàn tất thủ tục nhập tịch, chính thức trở thành công dân Trung Quốc, và thi đấu với tư cách vận động viên Trung Quốc. Tháng 11 cùng năm, cô dự Cup of China thuộc chuỗi Grand Prix trượt băng nghệ thuật thế giới, giành hạng 11 đơn nữ. Thứ hạng này không chói, nhưng có nghĩa cô đã hoàn thành sự nối mạch thật sự từ hệ thống tập của Mỹ sang đội tuyển Trung Quốc, đồng thời làm mới thành tích cá nhân ở giải trưởng thành quốc tế.
Năm 2021, cô giành hạng 9 đơn nữ tại một giải quốc tế tổ chức ở Italy. Phong độ cá nhân tiếp tục tiến bộ. Con đường tới Thế vận hội mùa đông Bắc Kinh không dễ. Đơn nữ Trung Quốc lúc đó thiếu vận động viên có lợi thế tuyệt đối, quá trình tuyển chọn cần so thành tích nhiều chặng. Nhờ thành tích tổng hợp, Chu Dịch giành suất dự giải và trở thành một thành viên đội trượt băng nghệ thuật Trung Quốc tại Olympic mùa đông Bắc Kinh.
Áp lực trên sân Olympic mùa đông vượt xa giải thường. Ở nội dung đồng đội, cô mắc lỗi ở chương trình ngắn. Ở đơn nữ, cô cũng không thi được đúng mức tập hằng ngày, cuối cùng xếp ở phía sau. Có người chỉ nhìn cú ngã và điểm số, bỏ qua vị trí cô đang đứng: đây là lần đầu một vận động viên 19 tuổi dự Olympic mùa đông, cũng là lần đầu cô đứng trên mặt băng quy mô cao nhất thế giới sau khi hoàn tất việc chuyển danh tính.
Người cha sau đó về Trung Quốc phát triển, giữ chức tại Viện Nghiên cứu trí tuệ nhân tạo Đại học Bắc Kinh và các cơ quan khác. Chu Dịch cũng không xem thân phận vận động viên là nhãn duy nhất. Cô từng nói, sau khi giải nghệ hy vọng tiếp tục ở lại lĩnh vực trượt băng nghệ thuật, học tập huấn luyện, giảng dạy và bồi dưỡng vận động viên, mang kinh nghiệm tập mình từng tiếp xúc về lại các sân băng Trung Quốc.
Con đường này không bằng phẳng. Quốc tịch có thể đổi bằng thủ tục, tư cách đại diện có thể lấy bằng thi đấu, nhưng thực sự hòa vào một đội còn phải dựa vào tập luyện, giao tiếp và gánh vác từng ngày. Chu Dịch đi từ sân băng Los Angeles tới Olympic mùa đông Bắc Kinh. Thành tích có lúc cao lúc thấp, nhưng lựa chọn thì luôn rõ.
